تفاوت صندوق قابل معامله با صندوق مشترک

صندوق سرمایه‌گذاری مشترک که به آن «صندوق صدور و ابطالی» هم گفته می‌شود، یکی از ساده‌ترین شکل‌های سرمایه‌گذاری غیرمستقیم است. در این مدل، سرمایه‌گذار واحدهای صندوق را مستقیماً از خود صندوق می‌خرد (صدور) و هنگام خروج، آن‌ها را به صندوق می‌فروشد (ابطال). یعنی برخلاف سهام یا ETF، معامله‌ای روی تابلو بورس انجام نمی‌شود.

قیمت خرید و فروش واحدهای این صندوق‌ها بر اساس NAV پایان روز محاسبه می‌شود. به زبان ساده، شما امروز درخواست می‌دهید، اما قیمت نهایی بعد از بسته‌شدن بازار و محاسبه ارزش دارایی‌های صندوق مشخص می‌شود. همین ویژگی باعث می‌شود نوسان‌های لحظه‌ای بازار تأثیر مستقیمی روی تصمیم شما نداشته باشد.

از نظر تجربه‌ی کاربری، صندوق‌های صدور و ابطالی بیشتر مناسب افرادی هستند که نمی‌خواهند درگیر جزئیات بازار، تابلوخوانی یا زمان‌بندی ورود و خروج شوند و ترجیح می‌دهند سرمایه‌گذاری را به مدیر صندوق بسپارند.

ویژگی‌های کلیدی صندوق صدور و ابطالی:

• معامله مستقیم با صندوق، نه در بازار بورس
• قیمت‌گذاری بر اساس NAV پایانی
• مناسب سرمایه‌گذاری بلندمدت و کم‌هیجان

ETF چیست و چه ویژگی‌هایی دارد؟

ETF یا «صندوق قابل معامله در بورس»، از نظر ماهیت یک صندوق سرمایه‌گذاری است، اما از نظر رفتار، دقیقاً شبیه یک سهم معامله می‌شود. یعنی شما واحدهای ETF را در ساعات معاملات، روی تابلو بورس می‌خرید و می‌فروشید؛ درست مثل خریدوفروش سهام.

برخلاف صندوق‌های صدور و ابطالی، ETF دارای NAV لحظه‌ای (iNAV) است که در طول روز محاسبه می‌شود. اما نکته‌ی مهم اینجاست که قیمت معامله‌شده ETF می‌تواند کمی بالاتر یا پایین‌تر از ارزش ذاتی آن باشد؛ اتفاقی که به عرضه و تقاضا، هیجان بازار و نقدشوندگی صندوق مربوط است.

ETFها برای سرمایه‌گذارانی طراحی شده‌اند که می‌خواهند هم از مزایای مدیریت حرفه‌ای صندوق استفاده کنند و هم کنترل زمان ورود و خروج را در دست داشته باشند. همین ترکیب، ETF را به ابزاری قدرتمند اما حساس تبدیل می‌کند.

ویژگی‌های شاخص ETF:

• معامله در بورس، مشابه سهام
• امکان خرید و فروش در طول روز
• شفافیت بیشتر در قیمت و ترکیب دارایی‌ها

صندوق سرمایه‌گذاری مشترک (صدور و ابطالی) چیست؟

صندوق صدور و ابطالی نوعی صندوق سرمایه‌گذاری است که شما واحدهایش را مستقیم از خود صندوق می‌خرید (صدور) و هنگام خروج، واحدها را به صندوق می‌فروشید (ابطال). یعنی طرف معامله شما معمولاً «صندوق» است، نه بازار.

در این مدل، قیمت خرید/فروش واحدها معمولاً بر اساس NAV پایان روز (ارزش خالص دارایی‌ها پس از محاسبات روزانه) تعیین می‌شود. به زبان ساده: شما سفارش می‌گذارید، اما قیمت دقیق معمولاً بعد از محاسبات روز مشخص می‌شود.

تفاوت ETF و صندوق سرمایه‌گذاری مشترک (مقایسه کلیدی)

در نگاه اول، هر دو ابزار ظاهراً یک هدف دارند: سرمایه‌گذاری غیرمستقیم با مدیریت حرفه‌ای. اما وقتی وارد جزئیات عملیاتی می‌شویم، متوجه می‌شویم که این دو مسیر تجربه‌های کاملاً متفاوتی از سرمایه‌گذاری خلق می‌کنند — هم از نظر کنترل، هم هزینه، هم نقدشوندگی.

۱. نحوه معامله و زمان خرید و فروش

در صندوق صدور و ابطالی، خرید و ابطال واحدها از طریق پورتال خود صندوق انجام می‌شود و قیمت نهایی بعد از محاسبه NAV پایان روز مشخص می‌گردد.

این یعنی کنترل زمان معامله عملاً با سرمایه‌گذار نیست و ثبت سفارش تنها به معنی «درخواست ورود یا خروج» است.

اما ETF درست در نقطه مقابل ایستاده است.

اینجا کاربر می‌تواند در ساعت معاملات بورس، با ثبت سفارش محدود یا حتی پله‌ای، واحدهای صندوق را بخرد یا بفروشد. این ویژگی باعث شده ETF برای کسانی که فعالانه در بازار حضور دارند—و در حال ساخت سبد سرمایه‌گذاری پویا هستند—ابزار دقیق‌تری باشد.

۲. قیمت‌گذاری و NAV (NAV پایانی × iNAV لحظه‌ای)

در صندوق صدور و ابطالی، NAV پایانی معیار قطعی است.

اما ETF علاوه بر ارزش دارایی خالص (NAV)، در طول روز iNAV یا همان ارزش لحظه‌ای خود را هم منتشر می‌کند.

قیمت ETF می‌تواند بالاتر (پریمیوم) یا پایین‌تر (دیسکانت) از iNAV معامله شود — بسته به حجم تقاضا و حضور بازارگردان‌ها.

به زبان ساده: در ETF علاوه بر تحلیل فاندامنتال صندوق، باید تابلو را هم خواند.

و این‌جا همان نقطه‌ای است که ریسک تخصیص کم در عرضه اولیه یا رفتار هیجانی سرمایه‌گذار می‌تواند باعث اشتباه در خرید شود.

۳. کارمزدها و هزینه‌های پنهان

یکی از تفاوت‌های فنی اما مهم بین این دو ابزار در «هزینه‌ی واقعی سرمایه‌گذاری» پنهان است.

ETF عموماً کارمزدهای کمتری دارد، چون ساختار آن شفاف‌تر و حجم معاملات بیشتر است.

داده‌های معتبر بازار (از NibMarket) نشان می‌دهد:

در مقابل، صندوق‌های صدور و ابطالی معمولاً با هزینه‌های پنهان مدیریت (management fee) و کارمزد صدور و ابطال همراه‌اند.

در بلندمدت، همین اختلاف‌های کوچک، بازده نهایی را تفاوت‌ساز می‌کند.

۴. زمان تسویه و دسترسی به وجه

در ETF، پس از فروش واحدها، وجه معمولاً ۲ تا ۳ روز کاری بعد واریز می‌شود — مشابه سهام.

اما در صندوق‌های صدور و ابطالی، فرآیند ابطال بسته به سیاست صندوق، ممکن است بین ۳ تا ۷ روز کاری طول بکشد.

اگر بخواهید از یک ابزار به ابزار دیگر سوئیچ کنید، نقدشوندگی ETF مزیت واضحی دارد؛ بخصوص برای کسانی که بخشی از دارایی‌شان باید همیشه قابل‌دسترسی بماند (مثلاً جهت خرید صندوق‌های درآمد ثابت یا ورود مجدد به فرصت‌های بازار).

۵. حداقل سرمایه و دسترسی‌پذیری

ورود به صندوق‌های صدور و ابطالی معمولاً حداقل مبلغی دارد (گاهی چند میلیون تومان برای اولین خرید).

در حالی که ETFها با خرید حتی یک واحد قابل معامله‌اند.

همین سادگی، ETF را برای تازه‌واردان جذاب کرده است؛ کسانی که می‌خواهند با سرمایه‌های جزئی، سبدی واقعی و تقسیم‌شده بسازند.

نکتهٔ ظریف: قدرت خرید لحظه‌ای در ETF همان‌قدر اهمیت دارد که در معاملات سهم. اگر وجه آزاد کافی نداشته باشید، سفارش انجام نمی‌شود. پس کنترل «قدرت خرید» اهمیت ویژه دارد (بخوانید: حداقل موجودی و قدرت خرید در کارگزاری).

۶. شفافیت و گزارش‌دهی

ETFها زیر ذره‌بین بورس معامله می‌شوند و موظف‌اند روزانه اطلاعات iNAV و ترکیب دارایی‌های خود را منتشر کنند.

در حالی که صندوق‌های صدور و ابطالی معمولاً گزارش‌های هفتگی یا ماهانه منتشر می‌کنند.

این تفاوت باعث شده ETFها از نظر شفافیت عملیاتی جلوتر باشند، ولی در عوض، حساس‌تر هم به اخبار روز.

یک مثال واقعی از گزارش‌های دیده‌بان کدال:

در بازه‌ی «۲۵ بهمن تا ۲ اسفند»، چندین شرکت (مثل کلوند با ۲۴۰۰٪، خفناثر با ۲۰۹۴٪ و غپاک با ۸۶۱٪ افزایش سرمایه از تجدید ارزیابی دارایی‌ها) اطلاعیه‌ی رسمی منتشر کردند.

این نوع داده‌ها مستقیماً بر iNAV صندوق‌های سهامی اثر می‌گذارند، چون در برآورد ارزش پرتفوی، تغییر ارزش شرکت‌های داخل سبد باید لحاظ شود.

۴. مزایا و معایب ETF (چه زمانی انتخاب بهتری است؟)

ETFها همان‌قدر که ابزار کارآمدی برای مدیریت ریسک هستند، می‌توانند در شرایط نامناسب، دردسرساز شوند.

در واقع، تفاوت تجربه‌ی خوب و بد با ETF، در شناخت «نحوه استفاده و زمان انتخاب» نهفته است.

 مزایای ETF

ETFها چند مزیت کلیدی دارند که ترکیبشان باعث شده این ابزار به یکی از پرطرفدارترین اشکال سرمایه‌گذاری غیرمستقیم در دنیا تبدیل شود:

 معایب ETF و موارد احتیاط

اما ETF بی‌نقص نیست. درست است که در ظاهر ابزار ساده‌ای است، ولی در باطن رفتار قیمتی آن می‌تواند پیچیده باشد.

1. تأثیر جریان‌های هیجانی بازار

   چون ETFها در بورس معامله می‌شوند، جو احساسی بازار — مخصوصاً در عرضه‌های اولیه یا اخبار شوک‌دار — می‌تواند باعث پریمیوم یا دیسکانت شدید شود. (پیشنهاد: مطالعه‌ی ریسک تخصیص کم در عرضه اولیه).

2. وابستگی به بازارگردان و نقدشوندگی

   اگر بازارگردان فعال نباشد، فاصله قیمت خرید و فروش (Bid‑Ask Spread) زیاد می‌شود و ETF موقتاً کم‌نقد می‌گردد. این حالت در ETFهای کم‌حجم‌تر یا کالایی شایع‌تر است.

3. رفتار متفاوت نسبت به NAV

   سرمایه‌گذارانی که در NAV پایانی خرید می‌کردند، گاهی با تفاوت قابل‌توجه بین NAV و iNAV مواجه می‌شوند؛ و در نتیجه عملکرد واقعی متفاوت از انتظارشان می‌شود.

4. مناسب نبودن برای نوسان‌گیرها

   با وجود امکان معامله لحظه‌ای، ETF ابزار دقیقی برای نوسان‌های سریع نیست؛ چون اکثر صندوق‌ها به‌روزرسانی iNAV را هر دقیقه انجام می‌دهند نه در لحظه‌های ثانیه‌ای.

 چه زمانی ETF انتخاب بهتری است؟

به طور خلاصه:

• وقتی می‌خواهید با سرمایه کم، سبد متنوعی داشته باشید؛
• یا نمی‌خواهید مستقیماً وارد خرید تک‌سهم شوید اما می‌خواهید واکنش بازار را در لحظه حس کنید؛
• و در عین حال حوصله‌ی فرآیندهای اداری صندوق صدور و ابطالی را ندارید.

در این شرایط، ETF بهترین انتخاب شماست.

اما اگر دیدتان بلندمدت است و نمی‌خواهید هر روز تابلو قیمت‌ها را چک کنید، همان صندوق‌های صدور و ابطالی آرام‌تر و مناسب‌ترند.

۵. ETF در ایران؛ چند نمونه فعال و «چطور پیدایشان کنیم؟»

در بازار سرمایه ایران، ETFها عمدتاً در چهار دسته قرار می‌گیرند: سهامی، مختلط، درآمد ثابت، کالایی.

هرکدام از این‌ها رفتار، کارمزد و حتی هدف متفاوتی دارند. تهدیدها و فرصت‌هایشان هم با نوع دارایی‌شان گره خورده است.

دسته‌بندی اصلی ETFها

هر ETF را می‌توان در سایت tsetmc.com یا در بخش صندوق‌ها در سامانه کارگزاری‌ها جستجو کرد.

اگر به اطلاعات بنیادی و تغییرات روزانه NAV علاقه دارید، وبگاه کدال (codal.ir) و برخی پلتفرم‌های تحلیلی مثل NibMarket هم داده‌های لحظه‌ای منتشر می‌کنند.

چطور ETF مناسب خود را پیدا کنیم؟

قبل از انتخاب ANY صندوق، به سه عامل کلیدی بیشتر توجه کنید:

• نقدشوندگی روزانه: متوسط ارزش معاملات و حضور بازارگردان.
• نوع دارایی غالب: سهامی، مختلط، درآمد ثابت یا کالایی.
• هدف استراتژیک شما: آیا دنبال رشد سرمایه‌اید یا فقط حفظ ارزش دارایی؟

برای مثال، ETFهای درآمد ثابت برای افراد محافظه‌کار — درست مثل صندوق‌های درآمد ثابت — گزینه‌ی کم‌ریسک‌تری هستند،

درحالی‌که ETFهای سهامی یا کالایی (مثل ETF طلا) مناسب افرادی‌اند که می‌خواهند نوسان بازار را فرصت ببینند، نه تهدید.

۶. جمع‌بندی: راهنمای انتخاب سریع

اگر بخواهیم جمع‌بندی این مسیر سه‌فازی را خلاصه کنیم، تصمیم میان ETF و صندوق مشترک، در اصل مقایسه‌ی بین انعطاف و آرامش است.

ETF انعطاف بالا و نقدشوندگی لحظه‌ای دارد اما به مدیریت فعال و آگاهی از رفتار بازار نیاز دارد.

صندوق صدور و ابطالی آرام‌تر است اما از کنترل روزمره‌ی سرمایه‌گذار می‌کاهد.

جدول مقایسه‌ی نهایی

برای شروع، بررسی «درجه ریذیری شخصی» خود را فراموش نکنید. ابزارهایی مانند چک‌لیست رفتاری «قبل و بعد از بازگشایی سهم» می‌تواند کمک کند تصمیم شما با تیپ شخصیتی‌تان هم‌راستا باشد.